Chocolademelk uit Oceaan

Naar aanleiding van de introductie van Mel-0-Zaan verscheen in het blad "De Kruidenier" in maart 1968 een artikel onder de kop "Chocolademelk uit Oceaan".

De nieuwe energiedrager, aardgas, wordt ook bij "De Zaan" toegepast: alle spitten worden van aardgasbranders voorzien. De boneninkoopafdeling beleeft spannende tijden door de discussie over de z.g. cacao-overeenkomst tussen producenten en afnemers van bonen. Het gaat om een minimumprijs (garantieprijs) voor de oorsprongslanden.

Door automatisering moet de geschooldheid van de mensen toenemen. Maatschappelijke ontwikkelingen doen de mondigheid toenemen. In september 1968 start een opleiding voor bazen in het vak "leidinggeven".

De commerciele afdeling Marketing komt met een voortreffelijke gedachte om de bekendheid van Cacao De Zaan in de gehele wereld te vergroten. Dat gebeurt door de uitgifte van een boekje, waarin niet alleen specificaties van cacaopoeder worden vermeld, maar ook de analysemethoden om deze te controleren. Ook begint men met de verzending van "Technische Informatiebladen", waarin wordt ingegaan op de samenstelling en verdere verwerking van de hoge kwaliteit poeders die de onderneming op de markt brengt.

In het bedrijf doet men alles om deze kwaliteit te waarborgen. In de fabriek dient men voortaan papieren mutsen te dragen. In de afdelingen Poedermalerij en -mengerij is het dragen van plastic overschoenen verplicht. De werkomstandigheden in de fabriek ondergaan een verbetering door het inrichten van verblijfcabines in de Branderij en Malerij.

Drankenindustrie Raak floreert, maar er is geen ruimte om uit te breiden. Verhuizing naar een industrieterrein in de gemeente Utrecht is noodzakelijk. Op dat moment wordt Raak een afzonderlijk onderdeel binnen de Grace-organisatie. De verhuizing van Raak naar Utrecht betekent tevens meer mogelijkheden voor de cacaofabriek, die ook ruimtelijke problemen heeft.

Het bedrijf heeft steeds sterker te maken met de zorg voor het milieu. Lozing van afvalwater en het verspreiden van geuren zijn in toenemende mate afhankelijk van vergunningen. Het Hoogheemraadschap van de Uitwaterende Sluizen in Kennemerland en West-Friesland schrijft een centrifuge voor afvalwater uit de discontinu-ontslijming van de Raffi voor. Anders is geen lozingsvergunning mogelijk. De oude bezinkvijver vervalt daardoor.

Anno 1969 is er een nijpend tekort aan arbeidskrachten. Incidenteel zijn reeds buitenlandse werknemers bij het bedrijf in dienst getreden. Nu gaat het om grote aantallen. Het begint met zes Marokkanen, een aantal dat in 1970 sterk toeneemt. Een periode van discussie over de plaats van de Technische Dienst wordt afgesloten met de beslissing, de onderhoudsafdeling onder te brengen bij de bedrijfsleiding en een nieuwe afdeling Projecten in het leven te roepen voor nieuwbouw.

De produktie van Mixfertig (instantpoeder) in het complex te Wormerveer verloopt voorspoedig. Het is nodig de installatie uit te breiden om aan de vraag te kunnen voldoen. De Zaanhagel produktie (de nieuwe verpakking is geen succes) wordt gestopt.

De arbeidstijd gaat omlaag van 45 naar 42 uur per week, de ploegendiensten werken nu 42 uur in plaats van 44 uur. De produktie overschrijdt voor het eerst de mijlpaal van 50.000 ton (50.279 ton). De omzet in 1970 is dan f 169 miljoen. De arbeidsvoorwaarden voor kantoor- en fabrieks­personeel worden grotendeels gelijkgetrokken. In 1971 voert men een nieuw beloningssysteem in volgens functie-classificatie.

Het 60-jarig bestaan, gevierd met een feestavond in Krasnapolsky te Amsterdam (en voor elk personeelslid een gratificatie van f 60,-) brengt tevens ongeveer het einde van het betalingssysteem van tientallen jaren. De loonzakjes vervallen en voortaan gaat de betaling van loon of salaris per bank of giro.

De start van de bouw van de nieuwe Brekerij op het terrein dat Raak verlaten heeft is de eerste aanzet naar een produktie van 60.000 ton. Het Laboratorium krijgt een westvleugel en bij het Twincongebouw monteert men het derde "bijkantoor". Het streven naar kostenbesparing en het produceren van de beste kwaliteit leidt tot plannen voor verdergaande automatisering van de produktie door middel van een centraal besturings­systeem.

Het Algemeen Secretariaat haakt in op de nieuwe ontwikkelingen. De magneetkaartschrijfmachine wordt in gebruik genomen. De loonkosten stijgen sterk door een "loongolf" van f 400,-, die Nederland overspoelt. De arbeidsmarkt is zeer gespannen met een werkloosheid van 2%. In de produktie ontstaat de functie van "bedieningsvakman" waarvoor bijscholing veelal noodzakelijk is. De "oud-gedienden" die zich nog steeds met het bedrijf verbonden voelen - en daar ook daadwerkelijk bij betrokken worden - richten de Ouderen­commissie op, de tegenwoordige Vereniging van Zaangepensioneerden.

Automatisering doet het personeelsbestand in 1972 iets teruglopen. De sterk stijgende kosten dwingen daartoe. Men signaleert tevens het begin van een economische recessie.

Een plan uit 1961, opslag van cacaokoek in bunkers, komt in 1972 weer ter tafel. De mogelijkheden van pneumatisch transport maken het nu uit­voerbaar. In oktober gaat de eerste paal de grond in voor een koekenopslag- en menggebouw.

Ingesteld wordt een reiskostenvergoeding voor alle medewerkers met een salaris beneden f 23.500,- Een commissie bestudeert het voor en tegen van variabele werktijden, die op 1 mei 1973 voor het kantoorpersoneel worden ingevoerd. De energievoorziening vraagt in dat jaar grote aandacht door de produktiebeperking in de OPEC-­landen. Schaarste aan brandstoffen doet de prijzen van olie, aardgas en elektriciteit sterk stijgen. Er wordt plotselinge uitval van energietekorten een plan ontwikkeld om een van de produktie als gevolg op te vangen.

De kantine wordt aan de eisen van de tijd aangepast en omgebouwd tot een modern Personeelsrestaurant. In december 1973 wordt de nieuwe brekerij officieel in gebruik genomen. Aan de bouw, waarmee een investering van rond f 10 miljoen is gemoeid, is tweeenhalf jaar besteed.

Van de 460 medewerkers (m/v) komen er 40 uit Marokko. Een deel hiervan wordt gehuisvest in het pand Krijt aan de Hoogstraat. Ingevoerd wordt de vijfdaagse werkweek voor ploegen (40 uur). De dagdiensten gaan eveneens naar 40 uur. De administratie neemt de eerste computer, een Burroughs 800, in gebruik. Bij de portier Guisweg wordt een centrale signaleringseenheid geplaatst. Rapportage naar moederbedrijf Grace wordt steeds belangrijker. Door de goede kosten/winst verhouding blijven investeringen steeds weer mogelijk.

De mogelijkheid dat oorsprongslanden zelf meer en meer de verwerking van cacaobonen ter hand zullen nemen, is niet uitgesloten. Vandaar in 1974 een studie naar verwerking van massa die dan uit die landen in de vorm van broden zou kunnen worden ingevoerd.

Het belang in N.I.V.E. (Nederlandse Industrie Harderwijk (Zaan Spray) doet men van de hand. In die richting wil men niet verder gaan.

In de produktie komt een vergaande automatisering tot stand: centrale regelkamer voor Perserij, Koekenopslag en Poedermalerij, evenals van het koekenopslag- en menggebouw. Dat leidt tot een nieuwe functie voor het bedienend personeel, die van process-operator.

De boter wordt steeds meer in vloeibare toestand per tankauto geleverd. De produktie van 10 kg broden vervalt. Voortaan is alleen nog de verpakking van 25/30 kg leverbaar.

September 1975 wordt aan de Stationsstraat een nieuw hoofdkantoor in gebruik genomen. Het op de Boterkelder gebouwde kantoor wordt Technisch Kantoor voor Bedrijfsleiding en Projectenafdeling.

Op het terrein is steeds meer verkeer, er is een komen en gaan van vooral tankauto's. Er wordt eenrichting verkeer ingesteld van de Hoogstraat naar de uitgangen Guisweg en Stationsstraat.

Mede door de sterk gestegen bonenprijzen bereikt de omzet in 1977 een niveau van f 519 miljoen. Voor het eerst in de geschiedenis overtreft de prijs van poeder die van boter. Tot in 1986 zal dat niet meer voorkomen.

De CAO-onderhandelingen in de Suikerverwerkende Industrie hebben in 1977 een duidelijke invloed op Cacao De Zaan. In februari worden tweemaal op een maandagmorgen van 7 tot 9 uur prikakties gehouden, om kracht bij te zetten aan de eisen van de vakbeweging.

De milieuproblematiek is actueel. De gemeente Zaanstad dringt aan op een nieuwe vergunning in plaats van de bestaande "lappendeken" aan vergunningen. Er komen diverse voorschriften voor geluiduitstoot, geuremissie en stofoverlast. Met de omwonenden wordt een zo goed mogelijk contact onderhouden, o.a. door bedrijfsbezoeken tijdens "open avonden".

Eind november 1978 verlaat het bedrijf de consumentenmarkt. De produktie van kleinverpakking poeder (100 en 200 gram) wordt stopgezet. De afzet is onbevredigend en het blijkt moeilijk zowel het grote publiek als de grootverbruikers te bedienen. Er wordt duidelijk voor laatstgenoemde categorie gekozen. De kleinverpakking van het instantpoeder Mix-fertig blijft in West-Duitsland nog bestaan.

In Emmerich bouwt het bedrijf op het terrein van AKZO een proeffabriek voor "edible oil fractionation" met het doel een cacaobotervervangend vet te ontwikkelen.

De bonenprijs stijgt tot f 8,- per kg en mede daardoor beloopt de omzet in 1978 (verwerking 57.000 ton) ruim f 603 miljoen. In het kader van het personeelsbeleid is men actief om door cursussen de vakbekwaamheid van de mensen te vergroten. De toenemende automatisering noodzaakt daartoe.

Een andere ontwikkeling is die van het werkoverleg. Groepen personeelsleden bespreken onderling problemen die in de werksituatie bestaan en hoe die het beste kunnen worden opgelost.

Op 8 september 1978 ontstaat er vrij grote schade bij een brand in het continuspit. Doeltreffend optreden van bedrijfsbrandweer en gemeentelijke vrijwillige brandweer voorkomt een ramp.

In 1979 worden enige wijzigingen van de 2e Wet op de Ondernemingsraden van kracht. De personeels­vertegenwoordiging krijgt meer bevoegdheden. Directie en O.R. volgen in mei een driedaagse studiebijeenkomst om tot regels voor een goede samenwerking te komen. Het aanbod van werkzoekenden op de arbeidsmarkt is zo ruim geworden dat een regeling wordt ingesteld voor vrijwillige vervroegde uittreding, bekend als de VUT-regeling. Voortaan mag men op 63­-jarige leeftijd de actieve dienst, met een korting van 10% op het bruto jaarsalaris, verlaten.

In 1980 ziet het er naar uit, dat "De Zaan" door Grace wordt overgedragen aan het Engelse concern Gill & Duffus (dat voor de overneming door Grace een belang had van 33% in de onderneming). De prijs blijkt uiteindelijk een struikelblok te zijn en het bedrijf blijft onderdeel van het Grace­concern.

De aankopen van panden en terreinen in de naaste omgeving is vrijwel voortdurend doorgegaan. Nu verwerft men de panden van de fa. Musch aan de Bijenkorfstraat 1, waardoor later - na sloop ­een verbinding kan worden gemaakt tussen Bijenkorfstraat en het parkeerterrein aan de 2e Guiswegdwarsstraat.

President-directeur B.H.A. Schmeink neemt begin 1980 afscheid. Zijn opvolger is ir. W.B. van Bergen, sedert 1975 technisch directeur. Het aantal medewerkers is ongeveer 460. Hoewel de werkloosheid nog is toegenomen is het moeilijk bekwame mensen aan te trekken. De afdeling Perso­eelszaken staat met een mobiel kantoor op enkele markten voor de werving van process-operators en onderhoudsmonteurs.

De Ondernemingsraad heeft behoefte aan regelmatig contact met degenen die hij vertegenwoordigt. Naast het personeelsorgaan "Zaanklok" verschijnt "De Achterbanier", waarin de O.R. zijn mening kan uiteenzetten en informatie kan verstrekken over hetgeen in de vergaderingen aan de orde komt. In deze bijeenkomsten loopt het niet altijd even soepel tussen directie ("de ondernemer") en O.R. Het is een zoeken en tasten naar de juiste weg.

Het Grace-concern geeft in 1981 toestemm ng tot de bouw van een nieuwe Branderij en Malerij Oost (8.M.O.). De investering is ca. f 25 miljoen. Burgemeester drs. A.J. Lems van Zaanstad slaat de eerste paal.

De Perserij II wordt uitgebreid en de Technische Werkplaats komt in een nieuw gebouw. Dit zijn investeringen ter grootte van nog eens f 6 miljoen. De prijs van cacaobonen is laag in vergelijking met voorgaande jaren. De omzet is f 437 miljoen, maar de toegevoegde waarde neemt gestaag toe. Er worden 64.578 ton bonen verwerkt tot 28.000 ton poeder, 26.000 ton boter en 3000 ton massa. Gezien de marktsituatie met betrekking tot de vervanging van cacaoboter door substituten ziet de directie geen reden meer zich op dat terrein te gaan bewegen.

In "De Meervaart" te Amsterdam wordt het 70-jarig bestaan gevierd. De bedrijfsfilm "Cocoa", in 1978 vervaardigd, verwerft een eervolle derde prijs op een festival van industriele films te 's-Hertogenbosch. In 1982 komen de panden van de naastgelegen drukkerij Bakker in ­handen van het bedrijf; ruimte voor toekomstige uitbreiding.

Het nieuwe complex B.M.O. wordt voorzien van een 60 meter hoge schoorsteen om de geuroverlast voor omwonenden te beperken. De wijze waarop aan de voorschriften ingevolge de Hinderwet moet worden voldaan is onderwerp van goed overleg met de Dienst Milieubeheer van Zaanstad.

Met het zusterbedrijf Ambrosia (Verenigde Staten), ook een dochteronderneming van Grace, wordt samengewerkt in het Grace Cocoa Center te Milwau­kee (Verenigde Staten) bij de bouw van een fabriek voor cacaopoeders. De poeders die in deze fabriek geproduceerd worden, vormen een aanvulling op de bestaande produktlijnen.

"De Zaan" komt zelf met nieuwe poeder typen, rood van kleur en een lage zuurgraad. Dit vindt een goed onthaal bij de afnemers.

Een stukje "discriminatie" verdwijnt ui t de bepalingen voor het personeel. Vrouwelijke personeelsleden gaan voortaan ook bij het bereiken van de 65-jarige leeftijd met pensioen. Tot nu toe was dat 60 jaar.

De bedrijfsbrandweer bestaat 35 jaar. De wakkere blussers vieren dat met een driedaagse trip naar Londen. Het korps krijgt de beschikking over een nieuwe autospuit met een lage-druk-pomp en hoge­druk-voorzieningen.

De economische situatie is in de recente jaren '80 niet rooskleurig. De kosten dienen scherp in de gaten te worden gehouden. Toch is 1983 een feestelijk jaar. Minister van landbouw ir. G.J.M. Braks opent de nieuwe B.M.O. Het verkoopkantoor te Hamburg wordt gesloten. Alle activiteiten in West-Duitsland lopen nu via het kantoor Bremen.

De VUT-leeftijd gaat omlaag van 62 naar 61 jaar. Als nieuw fenomeen in het personeelsbeleid krijgt men te maken met "roostervrije dagen". De prijscompensatie wordt niet uitbetaald maar gebruikt voor financiering van extra vrije dagen die volgens een bepaald rooster worden opgenomen.

In juni 1984 vindt de formele overdracht van eigendommen (de gebouwen en machines) van Allied Cocoa te Singapore aan Grace plaats. Het bedrijf te Singapore wordt opnieuw gestart onder de naam De Zaan Far East. Enige personeelsleden van Cacao De Zaan worden bij deze zusteronderneming tijdelijk tewerkgesteld om het "opstarten" te begeleiden.

Het hoofdkantoor wordt uitgebreid om in ruimte­problemen te voorzien. Het complex van het aangrenzende garagebedrijf Inverdan wordt aangekocht. De verwerking neemt in 1984 toe tot 67.108 ton. De bonenprijs is gemiddeld f 7,20 per kg. De omzet stijgt tot bijna f 674 miljoen.

In 1985 bereiken de bonenprijzen een "piek" met f 8,- per kg. Mede daardoor wordt een omzet geboekt van f 721 miljoen. De verwerking beloopt 68.000 ton. De directie spreekt van een "goed jaar", waarin de budgetten gehaald zijn. De prijscompensatie wordt voor een deel besteed voor de financiering van de arbeidstijdverkorting (ATV) .

De enige werkstaking in de 75-jarige geschiedenis van "De Zaan" doet zich voor op 24 en 25 juni 1985. De aanleiding is een verschil van mening over de aanvulling op de wettelijke uitkering ingevolge de W.A.O. (Wet op de Arbeidsongeschiktheidsverzekering).

De uitvoering van het investeringsprogramma wordt voortgezet. In de fabrfek "West" vinden vele verbeteringen en aanpassingen plaats zoals de ombouw van continuspit I en de besturing ervan. De investeringsaanvraag voor de uitbreiding van het koekenopslag en -menggebouw, een project van circa f 5 miljoen wordt goedgekeurd. Aan de uitvoering van dit project met onder meer de installatie van een viertal bunkers met een totale opslagcapaciteit van 200 ton wordt druk gewerkt.

Er wordt gestart met de installatie van een warmte­krachtcentrale. Voor de financiering, constructie en exploitatie van de centrale werkt De Zaan samen met de Shell. Minder voorspoedig gaat het met de bouw van het Guisgebouw voor de uitvalverwerking. De procedure voor het verkrijgen van de bouwvergunning neemt veel tijd in beslag. Er worden enige aankopen verricht aan de Guisweg, Wilhelminastraat en Wilhelminadwarsstraat (o.a. panden Hartog).

President-Directeur Van Bergen merkt in zijn nieuwjaarstoespraak van 6 januari 1986 verheugd op dat een groot deel van de leden van de oude ondernemingsraad in de nieuwe ondernemingsraad terugkeert. Er kan daardoor een goed gebruik worden gemaakt van de opgebouwde ervaring met het ondernemingsraadswerk.

Hij constateert eveneens het verheugende feit dat de animo voor het OR-werk toeneemt, gezien de noodzaak om eind 1985 in enkele groepen echte verkiezingen te houden.

Nu schrijven we 1986. Een vreugdevol jaar. Cacao­fabriek De Zaan B.V. is een bloeiend bedrijf en viert in april het 75-jarig bestaan van de onderneming. Dit hadden de oprichters in 1911 niet kunnen bevroeden. Maar het is gelukt en de toekomst wordt met vertrouwen tegemoetgezien.

De fabriek van Cacao De Zaan zal vooralsnog de markante bittere geur over de Zaanstreek blijven uitstoten. Het bedrijf zal in handen komen van het agro-industrieel concern Archer Daniels Midland.