Overzicht van de cultuurhistorische waardenkaart van Zaandijk. Met cultuurhistorische waarden worden historischgeografische waarden, archeologische waarden en gebouwde monumenten bedoeld.
Open glop tussen Lagedijk 302 en 334
Tussen de bebouwing van Wormerveer en Zaandijk bevindt zich een open stuk in de bebouwing (een glop) dat als onbebouwd gebied de relatie tussen de open gebieden aan weerszijden van de Zaan (het Guisveld en de Kalverpolder en Enge Wormer) in stand houdt. Dit glop vormt een belangrijke uitzondering en onderbreking van de zogenoemde bandstad (het in de loop der tijd aan elkaar groeien van oorspronkelijk afzonderlijke gemeenten). Als laatste open vergezicht aan de Zaan is dit glop van regionaal belang.
Lagedijk en Schans tussen Lagedijk 128 en de Zaandijkerweg,
inclusief Gorterspad
De kamstructuur, dat wil zeggen het kenmerkende patroon van dijkbebouwing met (inmiddels gedempte) wegsloten en de dwars daarop staande paden die de industrie-molens ontsloten, is hier nog herkenbaar. Opvallend in dit stukje langs de Zaan is de gemengde bebouwing van afwisselend bedrijven en woonhuizen, een belangrijk kenmerk van de vroegere Zaandorpen. Er is hier een aaneengesloten gaaf beeld van de buitendijkse bebouwing en een goede inrichting van de openbare ruimte. De aanwezigheid van bedrijfscomplexen is sterk beeldbepalend en maakt een onlosmakelijk deel uit van de Zaanse geschiedenis. De Lagedijk en de Schans met buitendijkse bebouwing zijn daarom van regionaal belang.
Sluissloot en Hazepad
Het padreglement werd in 1722 vastgesteld. Vernoemd naar oliemolen De Oude Haas (in 1848 gesloopt). Hier is het oude profiel (bebouwing, pad en kavelsloot) nog voor een deel aanwezig. Het Hazepad heeft nog twee houten bruggetjes. De Sluissloot wordt voorbij de Provincialeweg breder en komt uit in De Watering. Beide zijn van lokaal belang.
Domineestuin
Naam van de stichting die in 1979 het voormalige buurtje 'Achter de Kerk' heeft gerestaureerd met behoud van de oorspronkelijke structuur van het slagenlandschap. Een deel van de huizen is herbouwd en is ook groter dan de oorspronkelijke kleinere arbeidershuisjes. Het in 1710 verkavelde gebiedje ligt achter de Nederlands Hervormde kerk (dit verklaart tevens de oude naamgeving) tussen de Nieuwe Vaartkade en de Provinciale Weg en tussen het Hazepad en de Prunuslaan. De Nieuwe Vaart is een vaarsloot waarover goederen vervoerd werden. De Domineestuin is van lokaal belang omdat de bebouwing, ondanks de herbouw, een goed voorbeeld is van Zaanse houtbouw. Daarnaast is het patroon van kleine schiereilandjes doorsneden door smalle sloten eveneens bijzonder.
Rode Buurt
(gebied tussen Dors, Karl Marxstraat, P.L. Takkade, S. van Houtenstraat, Goeman Borgesiusstraat en Tuinstraat). Buurt met arbeiderswoningen uit 1920 en 1921, gebouwd in opdracht van woningbouwvereniging ‘Zaandijk’. Van lokaal belang vanwege de relatie met de industrie alsmede vanwege de gaafheid van de architectuur en de naamgeving van de straten (Karl Marxstraat).
Beschermd dorpsgezicht Zaandijk
Het gebied tussen Lagedijk 10 en Lagedijk 128, ook wel Gortershoek genoemd, is in 1984 aangewezen als beschermd dorpsgezicht en is daarmee van nationaal belang.
Beschermenswaardig zijn hier:
- De ruimtelijke structuur. Deze is gebaseerd op de Zaan, het gebogen tracé van de Lagedijk en de haaks daarop staande aanzetten van de paden.
- De bebouwing aan de Zaanzijde met als bijzondere waarden:
- de situering in de rooilijn;
- de hoge bebouwingsdichtheid;
- het monumentale karakter van de bebouwing door uiterlijke verfraaiingen;
- de geringe verschillen in goothoogte;
- de variatie in pandbreedten;
- de steile dakhellingen;
- de vertikaal gelede indeling van de gevels door ramen en deuren;
- de kleinschalige, bijzonder gedifferentieerde erfbebouwing;
- de houtbouw;
- de molen De Bleeke Dood.
- De bebouwing aan de landzijde met als bijzondere waarden:
- de situering van de bebouwing langs de voormalige kavelsloten en -paden;
- de hoogte van de bebouwing, merendeels één bouwlaag met een kap;
- de smalle percelering;
- de overtuin met beelden;
- de houtbouw.
Het silhouet van de Zaandijk gezien vanaf de Zaan en de overzijde. De kleinschalige, gedifferentieerde bebouwing op de achtererven is vanwege de gaafheid en mede gezien de omvang over een vrij grote lengte van de Zaandijk een volstrekt uniek gegeven.
- Het straatbeeld met de diverse (over)tuinen en de beplanting langs de Lagedijk, de grote verscheidenheid van de openbare ruimte. Is van nationale waarde.
Hazepadsloot en Tuinkadesloot (Nieuwe Vaart)
De in 1710 gegraven Nieuwe Vaart is deels nog aanwezig als Hazepadsloot en Tuinkadesloot en is een van de weinig overgebleven kavelsloten in de Gortershoek. Beide sloten zijn dan ook van lokaal belang.
Parkstraat
Vanwege nog aanwezig oorspronkelijk straatprofiel en de voor deze dwarspaden kenmerkende eenvoudige bebouwing van lokaal belang.
Guispad
Het Guispad is een nog herkenbare verbindingsroute tussen het moederdorp Westzaan en Zaandijk en dateert van de late middeleeuwen. Het was tevens onderdeel van de oost-west verbinding over de Zaan. Het Guispad werd in 1626 aangelegd als kerkepad, dat vooral op zondagen door Kogers, Wormerveerders en Zaandijkers werd gebruikt om naar de kerk in Westzaan te gaan. Het smalle pad werd in 1848 deels verbreed en in de jaren dertig van de 20e eeuw als Guisweg opgenomen in de N515, de provinciale weg van Purmerend naar Haarlem. Het pad loopt thans als trottoir deels langs de bredere Guisweg en deels als wandel- en fietspad door naar Westzaan. Vanwege de doorsnijding door de A8 is de Guisweg halverwege verlegd. Dit pad is van regionaal belang omdat het als oorspronkelijke verbindingsroute een ruimtelijke weerslag is van de occupatiegeschiedenis van een deel van de Zaanstreek.
Zaagselpad
Zo genoemd omdat het pad naar een zaagmolen leidde en door middel van zaagsel werd verhard. Het padreglement dateert van 1766. Van lokaal belang als een van de weinige overgebleven zaagselpaden in de Zaanstreek.
Herderskindpad
Pad, haaks op de Zaandijkerweg, dat liep naar de in het veld gelegen molen het Herderskind (gebouwd vóór 1694). De molen is verdwenen, het pad bestaat grotendeels alleen nog als een verhoging in het veld en is als zodanig beschermd als gemeentelijk archeologisch monument (zie AR 7). Het uiterste oostelijke deel, tegen de Zaandijkerweg aan, is nog als straat aanwezig. Van lokaal belang.
Hazepadsloot
Sloot naast het Hazepad die, via de Zaandijkersluis, de verbinding vormt tussen de Zaan en het Westzijderveld. Van lokaal belang.
Bron: website Gemeente Zaanstad