Informatie over juf Tieke Jansma gevraagd
De redactie van Monumenten Spreken gaat een mini-documentaire maken over Juf Tieke Jansma. Een gedenkplaat voor deze juf hangt in de voormalige openbare basisschool De Gortershoek in Zaandijk, aan de Tuinstraat 27. Tegenwoordig is deze school een culturele werkplaats.
Misschien kunt u ons helpen bij de beantwoording van de volgende vragen:
Alvast vriendelijk dank voor het meedenken,
namens het bestuur,
Mw. G.(Geke) van de Kamp
secretariaat Stichting Monumenten Spreken,
.
Monumenten Spreken
de verhalen achter 27 Zaanse oorlogsmonumenten
Website Monumenten Spreken
Facebook
Nieuwsbrief
Twitter: @MonumentenS
Tot nu toe bekende informatie
Website van het Anne Frank Huis
Het verhaal
Tieke Jansma laat Joodse mensen onderduiken in haar huis aan de Nieuwe Prinsengracht 90 III. Eerder deed ze dit ook in haar huis in Zaandijk, waar ze werkte als lerares. In haar huis in Amsterdam zitten acht onderduikers: Karel Fonteijn (die ook in Zaandijk bij haar zat), Selma Wackers-Schwarz, Doris en Erna Berliner, Davina Margot van Rijn, Norbert Klein, Esther Helena Knap en Heinz Martin Silbermann. In november 1944 weet Selma een aantal palingen in handen te krijgen. Maar ze zijn besmet met salmonella en Doris, Erna, Norbert en Selma worden ziek. Ze worden opgenomen in het ziekenhuis aan de Karel du Jardinstraat.
Tieke Jansma overlijdt zelf in dit ziekenhuis op 12 januari 1945 aan tyfus. Haar huis blijft als onderduikplek functioneren en na haar overlijden komen er nog twee onderduikers bij. Iedereen kan in het pand blijven tot aan de bevrijding.
Site van het Stedelijk Museum
Voormalige basisschool De Gortershoek, Zaandijk
Juf Jansma was één van die mensen die geen lid was van een verzetsgroep. Ze schoot geen verraders neer en pleegde geen overvallen. Haar bijdrage was er niet minder om. Op de gedenkplaat in de hal van de voormalige basisschool 'De Gortershoek' staat 'In Memoriam mej. T. Jansma'. Juf Jansma, zoals ze door de leerlingen werd genoemd, was onderwijzeres op 'De Gortershoek'. Door joodse onderduikers te verbergen deed ze werk dat belangrijk en riskant was. In haar Amsterdamse woning verzorgde ze jarenlang twaalf joodse mensen die bij haar waren ondergedoken. Al die tijd gaf juffrouw Jansma ze voedsel en verzorging. Ook toen een aantal van hen tyfus kreeg. Haar toewijding en moreel besef werd juf Jansma uiteindelijk fataal. Ze raakte zelf ook besmet met tyfus en overleed op 12 januari 1945 op 31-jarige leeftijd.
Website Joods Monument Zaanstreek
Karel Anton Fonteijn (Den Haag, 12-12-1925)
Karel Fonteijn kwam in het najaar van 1942 in Zaandijk terecht bij Tieke Jansma, die inwoonde bij de familie Rijpstra. Hij overleefde de oorlog.
Auschwitz
Karel was de zoon van vertegenwoordiger Benjamin Fonteijn (Den Haag, 23-11-1886) en Carolina Fonteijn-Alter (Den Haag, 31-7-1893). Zij werden op 10 september 1943 om het leven gebracht in Auschwitz. Het gezin woonde begin 1942 in de Haagse Bosschestraat 112.
Tieke Jansma
Karel dook in 1942 zo'n twee weken onder bij een tekenleraar in Dordrecht. Zijn oom en tante Duits-Fonteijn woonden eveneens in die gemeente. Salomon Duits was voorzitter van de joodse gemeente in Dordrecht. In zijn huis verbleef ook de uit Velsen afkomstige Greet Hamburger. Zij bracht Karel, die na Dordrecht een dag of vier, vijf bij Haagse kennissen onderdak vond, omstreeks oktober 1942 naar haar vriendin Tieke Jansma (Ooststellingerwerf, 11-10-1913). Die woonde in Zaandijk bij de Rijpstra's, in een woning tegenover station Zaandijk.
Onderwijs
Tieke en de joodse Greet konden aanvankelijk geen werk vinden als leraressen. Daarop volgden zij een verpleegstersopleiding in de Egmondse omgeving. Toen het joodse kinderen tijdens de oorlog werd verboden lessen te volgen met niet-joden kon Greet Hamburger in Dordrecht een baan vinden in het speciaal onderwijs voor joodse leerlingen. Tieke Jansma werd per 1 januari 1943 in Zaandijk aangesteld als onderwijzeres.
Familie Rijpstra
Tieke Jansma woonde laatste oorlogsjaren in Amsterdam. Het lijkt er op dat Karel in de woning van Bart Rijpstra (Leeuwarderadeel, 27-6-1912) en diens echtgenote Wijtske Rijpstra-Keverkamp (Leeuwarden, 19-1-1915) bleef. Die woonden aan de Meidoornlaan 2. Op dat adres waren toen ook Doris Berliner* en haar moeder ondergedoken. Na ongeveer een week vertrok Karel naar de familie Van den Abeele in Haarlem. Zoon Jan van den Abeele zat eerder samen met Greet Hamburger en Tieke Jansma op de kweekschool in Haarlem.
Terugkeer
In 1943 kwam Karel eventjes terug bij de familie Rijpstra, om naar een tandarts in de buurt te kunnen gaan. Hij zou daar nogmaals terugkeren, dit keer voor enkele weken. Ook was hij tijdens het tweede of derde bezoek enkele dagen te gast bij de dames Margaretha Brigitta Jantina Benink (Doetinchem, 11-8-1897) en Trijntje van Hoorn (Zaandijk, 24-1-1899). Zij woonden in de Dr. Jan Mulderstraat 41 in Zaandijk.
Acht onderduikers
In oktober 1944 vertrok Karel Fonteijn naar het huis van de inmiddels in Amsterdam (Nieuwe Prinsengracht 90 III) wonende Tieke Jansma. Hij was daar niet alleen. Op dit adres verbleven nog zeven andere onderduikers: Selma Wackers-Schwarz*, Doris en Erna Berliner*, Davina Margot van Rijn*, Norbert Klein, Esther Helena Knap en Heinz Martin Silbermann.
Tyfus
In november 1944 was Selma Wackers-Schwarz de straat opgegaan en teruggekomen met (voor joden niet toegestane) palingen, een delicatesse in de Hongerwinter. Enkele onderduikers (de beide Berliners, Norbert Klein en Selma) werden ziek. De palingen bleken te zijn besmet met salmonellabacteriëen. De getroffenen moesten worden opgenomen in het ziekenhuis aan de Karel du Jardinstraat. Tieke Jansma overleed daar op 12 januari 1945 zelf aan tyfus. Na haar overlijden werden er nog twee onderduikers opgenomen in de woning aan de Nieuwe Prinsengracht.
Verlaagd plafond
Karel Fonteijn verliet slechts twee keer de schuilplaats aan de Nieuwe Prinsengracht. Eén keer ging hij op zoek naar brandhout, de tweede maal was voor de Pesachviering. Die vond plaats bij de eveneens ondergedoken Hongaarse rabbijn Aron Neuwirth (Alistal, 30-7-1881) en diens gezin. Zij verbleven eveneens op de Nieuwe Prinsengracht, op nummer 100 III. Karel en zijn lotgenoten konden zich in geval van nood verbergen boven een voor de gelegenheid verlaagd plafond, dat zich onder de zoldervloer bevond. Er was net voldoende ruimte om alle acht onderduikers te herbergen. Alle overgebleven onderduikers bleven tot aan de bevrijding in de woning van Tieke Jansma.
Karel Fonteijn
Na de oorlog begon Karel Fonteijn een opleiding in Amsterdam. In februari 1947 vertrok hij als dienstplichtig soldaat met de 'Van Oldenbarneveldt' naar Nederlands-Indië. Daar hield hij zich vooral bezig met het repareren van voertuigen. Nadien werkte hij achtereenvolgens in Argentinië, Nederland en Colombia. In de jaren zestig keerde hij definitief terug naar Nederland.
Informatie van Henk Krigee uit Zaandam (30-8-2009) en Karel Anton Fonteijn (2008); www.joodsmonument.nl
Misschien kunt u ons helpen bij de beantwoording van de volgende vragen:
- Wie zet elk jaar een bloemetje bij het beeld van Juf Jansma in de school. Dit jaar is het een boeketje appelbloesem.
- Kent u mensen die Juf Jansma gekend hebben of personen die op deze openbare lagere school hebben gezeten in de Tweede Wereldoorlog?
Alvast vriendelijk dank voor het meedenken,
namens het bestuur,
Mw. G.(Geke) van de Kamp
secretariaat Stichting Monumenten Spreken,
.
Monumenten Spreken
de verhalen achter 27 Zaanse oorlogsmonumenten
Website Monumenten Spreken
Nieuwsbrief
Twitter: @MonumentenS
Tot nu toe bekende informatie
Website van het Anne Frank Huis
Het verhaal
Tieke Jansma laat Joodse mensen onderduiken in haar huis aan de Nieuwe Prinsengracht 90 III. Eerder deed ze dit ook in haar huis in Zaandijk, waar ze werkte als lerares. In haar huis in Amsterdam zitten acht onderduikers: Karel Fonteijn (die ook in Zaandijk bij haar zat), Selma Wackers-Schwarz, Doris en Erna Berliner, Davina Margot van Rijn, Norbert Klein, Esther Helena Knap en Heinz Martin Silbermann. In november 1944 weet Selma een aantal palingen in handen te krijgen. Maar ze zijn besmet met salmonella en Doris, Erna, Norbert en Selma worden ziek. Ze worden opgenomen in het ziekenhuis aan de Karel du Jardinstraat.
Tieke Jansma overlijdt zelf in dit ziekenhuis op 12 januari 1945 aan tyfus. Haar huis blijft als onderduikplek functioneren en na haar overlijden komen er nog twee onderduikers bij. Iedereen kan in het pand blijven tot aan de bevrijding.
Site van het Stedelijk Museum
Voormalige basisschool De Gortershoek, Zaandijk
Juf Jansma was één van die mensen die geen lid was van een verzetsgroep. Ze schoot geen verraders neer en pleegde geen overvallen. Haar bijdrage was er niet minder om. Op de gedenkplaat in de hal van de voormalige basisschool 'De Gortershoek' staat 'In Memoriam mej. T. Jansma'. Juf Jansma, zoals ze door de leerlingen werd genoemd, was onderwijzeres op 'De Gortershoek'. Door joodse onderduikers te verbergen deed ze werk dat belangrijk en riskant was. In haar Amsterdamse woning verzorgde ze jarenlang twaalf joodse mensen die bij haar waren ondergedoken. Al die tijd gaf juffrouw Jansma ze voedsel en verzorging. Ook toen een aantal van hen tyfus kreeg. Haar toewijding en moreel besef werd juf Jansma uiteindelijk fataal. Ze raakte zelf ook besmet met tyfus en overleed op 12 januari 1945 op 31-jarige leeftijd.
Website Joods Monument Zaanstreek
Karel Anton Fonteijn (Den Haag, 12-12-1925)
Karel Fonteijn kwam in het najaar van 1942 in Zaandijk terecht bij Tieke Jansma, die inwoonde bij de familie Rijpstra. Hij overleefde de oorlog.
Auschwitz
Karel was de zoon van vertegenwoordiger Benjamin Fonteijn (Den Haag, 23-11-1886) en Carolina Fonteijn-Alter (Den Haag, 31-7-1893). Zij werden op 10 september 1943 om het leven gebracht in Auschwitz. Het gezin woonde begin 1942 in de Haagse Bosschestraat 112.
Tieke Jansma
Karel dook in 1942 zo'n twee weken onder bij een tekenleraar in Dordrecht. Zijn oom en tante Duits-Fonteijn woonden eveneens in die gemeente. Salomon Duits was voorzitter van de joodse gemeente in Dordrecht. In zijn huis verbleef ook de uit Velsen afkomstige Greet Hamburger. Zij bracht Karel, die na Dordrecht een dag of vier, vijf bij Haagse kennissen onderdak vond, omstreeks oktober 1942 naar haar vriendin Tieke Jansma (Ooststellingerwerf, 11-10-1913). Die woonde in Zaandijk bij de Rijpstra's, in een woning tegenover station Zaandijk.
Onderwijs
Tieke en de joodse Greet konden aanvankelijk geen werk vinden als leraressen. Daarop volgden zij een verpleegstersopleiding in de Egmondse omgeving. Toen het joodse kinderen tijdens de oorlog werd verboden lessen te volgen met niet-joden kon Greet Hamburger in Dordrecht een baan vinden in het speciaal onderwijs voor joodse leerlingen. Tieke Jansma werd per 1 januari 1943 in Zaandijk aangesteld als onderwijzeres.
Familie Rijpstra
Tieke Jansma woonde laatste oorlogsjaren in Amsterdam. Het lijkt er op dat Karel in de woning van Bart Rijpstra (Leeuwarderadeel, 27-6-1912) en diens echtgenote Wijtske Rijpstra-Keverkamp (Leeuwarden, 19-1-1915) bleef. Die woonden aan de Meidoornlaan 2. Op dat adres waren toen ook Doris Berliner* en haar moeder ondergedoken. Na ongeveer een week vertrok Karel naar de familie Van den Abeele in Haarlem. Zoon Jan van den Abeele zat eerder samen met Greet Hamburger en Tieke Jansma op de kweekschool in Haarlem.
Terugkeer
In 1943 kwam Karel eventjes terug bij de familie Rijpstra, om naar een tandarts in de buurt te kunnen gaan. Hij zou daar nogmaals terugkeren, dit keer voor enkele weken. Ook was hij tijdens het tweede of derde bezoek enkele dagen te gast bij de dames Margaretha Brigitta Jantina Benink (Doetinchem, 11-8-1897) en Trijntje van Hoorn (Zaandijk, 24-1-1899). Zij woonden in de Dr. Jan Mulderstraat 41 in Zaandijk.
Acht onderduikers
In oktober 1944 vertrok Karel Fonteijn naar het huis van de inmiddels in Amsterdam (Nieuwe Prinsengracht 90 III) wonende Tieke Jansma. Hij was daar niet alleen. Op dit adres verbleven nog zeven andere onderduikers: Selma Wackers-Schwarz*, Doris en Erna Berliner*, Davina Margot van Rijn*, Norbert Klein, Esther Helena Knap en Heinz Martin Silbermann.
Tyfus
In november 1944 was Selma Wackers-Schwarz de straat opgegaan en teruggekomen met (voor joden niet toegestane) palingen, een delicatesse in de Hongerwinter. Enkele onderduikers (de beide Berliners, Norbert Klein en Selma) werden ziek. De palingen bleken te zijn besmet met salmonellabacteriëen. De getroffenen moesten worden opgenomen in het ziekenhuis aan de Karel du Jardinstraat. Tieke Jansma overleed daar op 12 januari 1945 zelf aan tyfus. Na haar overlijden werden er nog twee onderduikers opgenomen in de woning aan de Nieuwe Prinsengracht.
Verlaagd plafond
Karel Fonteijn verliet slechts twee keer de schuilplaats aan de Nieuwe Prinsengracht. Eén keer ging hij op zoek naar brandhout, de tweede maal was voor de Pesachviering. Die vond plaats bij de eveneens ondergedoken Hongaarse rabbijn Aron Neuwirth (Alistal, 30-7-1881) en diens gezin. Zij verbleven eveneens op de Nieuwe Prinsengracht, op nummer 100 III. Karel en zijn lotgenoten konden zich in geval van nood verbergen boven een voor de gelegenheid verlaagd plafond, dat zich onder de zoldervloer bevond. Er was net voldoende ruimte om alle acht onderduikers te herbergen. Alle overgebleven onderduikers bleven tot aan de bevrijding in de woning van Tieke Jansma.
Karel Fonteijn
Na de oorlog begon Karel Fonteijn een opleiding in Amsterdam. In februari 1947 vertrok hij als dienstplichtig soldaat met de 'Van Oldenbarneveldt' naar Nederlands-Indië. Daar hield hij zich vooral bezig met het repareren van voertuigen. Nadien werkte hij achtereenvolgens in Argentinië, Nederland en Colombia. In de jaren zestig keerde hij definitief terug naar Nederland.
Informatie van Henk Krigee uit Zaandam (30-8-2009) en Karel Anton Fonteijn (2008); www.joodsmonument.nl
Reageer op dit artikel