Het Dorpsweeshuis op de Koog dateert van 1721 en is een houten gebouwtje dat staat op het Jan Smeerenpad, dat later de Boschjesstraat zal gaan heten. Volgens de opgaaf van schout Smit telt het anno 1819 14 mannelijke en tien vrouwelijke bewoners, in leeftijd vari\u00ebrend van drie maanden tot 44 jaar. Dat laatste lijkt vreemd, maar het is in die tijd niet ongebruikelijk dat in weeshuizen ook ouderen wonen. De reden daarvoor is simpel: er bestaat geen andere opvang voor mensen die in de maatschappij niet mee kunnen komen.<\/p>\n\n\n\n Later dat jaar komt er de mogelijkheid contracten te sluiten om mensen in de kolonie te plaatsen. En ongetwijfeld op aandrang van de schout sluit het \u2018Kollegie der Armenvoogden van het Weeshuis te Koog aan de Zaan\u2019 op 11 november 1819 zo\u2019n contract met de Maatschappij van Weldadigheid. Het wordt namens het \u2018Kollegie\u2019 ondertekend door de armvoogden Cornelis Smit, Leendert Boon en Jan van Hoorn.<\/p>\n\n\n\n Op basis van dat contract kan Koog zestien personen in de koloni\u00ebn plaatsen tegen 25 gulden per persoon per jaar. Dat is onnoemelijk veel goedkoper dan het kost om een wees een jaar lang in het weeshuis te voeden en te kleden, maar dat komt omdat ze in de kolonie met het werk van hun eigen handen productie gaan leveren. Denkt men.<\/p>\n\n\n\n Er moet dan wel in de koloni\u00ebn eerst flink bijgebouwd worden. In het voorjaar van 1820 wordt in de gemeente Steenwijkerwold in de kop van Overijssel de kolonie Willemsoord gesticht. Net als in Frederiksoord allemaal huisjes van zo\u2019n twintig vierkante meter met een schuur ertegenaan gebouwd en met een lapje land eromheen van ongeveer een hectare dat de bewoners gaan bebouwen. En op 1 juni 1820 meldt de directeur der koloni\u00ebn: \u2018Gisteren zijn hier 15 personen uit het dorpsweeshuis Koog aan de Zaan aangekomen.\u2019<\/p>\n\n\n\n \nHij is er\npositief over: \u2018Allen hebben een vrij goed voorkomen en zijn zeer\nwel gekleed. Ook hebben zij allen de benodigde kleeding en linnen bij\nzich.\u2019 Dat laatste is eigenlijk een probleem. In Koog is in 1808\nbesloten dat weeskinderen niet langer kleren mogen dragen welke hen\nvan andere kinderen onderscheidt. Maar in de kolonie loopt iedereen\nin uniforme kleding. Die kleding wordt in de kolonie gemaakt en dat\nhoudt de kolonisten bezig als in de wintermaanden de landbouw stil\nligt.<\/p>\n\n\n\n Afgesproken\nwordt dat ze eerst hun huidige kleding afdragen voor ze het koloniale\nuniform krijgen en dan is hun koloniale carri\u00e8re begonnen. Ze worden\nondergebracht bij een jong stel dat nog geen eigen kinderen heeft,\neen gesjeesde schoolmeester en zijn vrouw en een zestigjarige\nweduwnaar uit Groningen. Die laatste komt na anderhalve maand zeggen\ndat hij wil trouwen met een van de Koogse ingedeelden, de 44-jarige\nAagje Keg. Daarmee is die laatste voorgoed op de kolonie gevestigd.<\/p>\n\n\n\n De\nanderen mogen eens in de paar jaar met verlof naar hun oude\nwoonplaats en… dan zijn de geluiden niet gunstig. De achttienjarige\nSimon Muze meldt dat ze \u2018te weinige vleesch-spijzen\u2019 krijgen en\ndat de kledingverstrekking niet in orde is waardoor sommigen \u2019s\nzondags naar de kerk hetzelfde kloffie moeten dragen als doordeweeks.<\/p>\n\n\n\n Schout Evert Smit gelooft die klachten niet, volgens hem komen ze voort \u2018uit een verkeerd beginsel\u2019, namelijk de verwachting dat er zonder hard te werken toch goed voor je gezorgd moet worden. Genoemde Simon Muze houdt het echter staande. Hij moet in militaire dienst, maar als hij daaruit komt tekent hij voor zes jaar bij \u2018om die reeden als dat ik anders weder na de kolonie Frederiks-oort toe moet\u2019. En dat wil hij niet, want dat betekent \u2018dat ik weeder hart werken moest en slegte kost, o neen, daar bedank ik voor\u2019.<\/p>\n\n\n\n \nDe\nMaatschappij van Weldadigheid reageert dat dit berichten zijn van\n\u2018een onbeschaamde lasteraar\u2019 en de schout denkt er ook zo over.\nMaar hij begint toch te twijfelen als in 1823 enkele verlofgangers\naankomen wier kleding \u2018in een zeer deplorabele toestand\u2019\nverkeert. Er is sprake van een hemd dat blijkt \u2018zoo morsig te zijn,\ndat het niet meer gedragen kon worden\u2019 en ook de bovenkleding is\nschamel.<\/p>\n\n\n\n \nDe\nMaatschappij houdt vol dat ze goed gekleed vertrokken zijn. Men\nvermoedt dat ze, en dat komt vaker voor, op de boot over de Zuiderzee\nhun nette kledingstukken aan de meest biedende verkocht hebben. Maar\nde armenvoogden denken er zelfs over de jongeren niet meer terug te\nsturen naar de kolonie, ook omdat men te Koog de indruk heeft dat \u2018er\ngeen genoegzame zorg gedragen wordt voor de zedelijkheid der\nkolonisten\u2019. Men denkt dat de kolonieleiding niet voorkomt dat de\njongelui \u2018al te gemeenzaam met elkander kunnen omgaan\u2019.<\/p>\n\n\n\n \nDat weet men\nte Koog zeker als de 24-jarige Engeltje Oerhaan in januari 1824 met\nverlof komt en \u2018thans in het weeshuis alhier aan eene miskraam\nlaboreerd\u2019. De schout heeft haar ondervraagd en maakt melding van\n\u2018een bij de kolonie gelegen bosch, waar de kolonisten van beiderley\nkunne tot laat in den avond vertoeven en zich aan allerlei\nlosbandigheid overgeven\u2019. Bedoeld wordt het Sterrebos dat heden ten\ndage nog in Frederiksoord ligt.<\/p>\n\n\n\n De Maatschappij mag beweren dat elke avond wijkmeesters door het bos surveilleren, maar het wantrouwen in Koog aan de Zaan is levensgroot. <\/p>\n\n\n\n En dan vormt schout Evert Smit met twee leden van het gemeentebestuur een commissie die het met eigen ogen gaat bekijken. Ze steken de Zuiderzee over en zijn zaterdag 28 februari 1824 in de kolonie. Ze gaan alle huizen af waar voormalige bewoners van het Dorpsweeshuis ondergebracht zijn, ze spreken zowel met al hun klantjes als met de mensen die voor hen moeten zorgen, ze bekijken kleding, voedsel en voorzieningen en… ze zijn tevreden.<\/p>\n\n\n\n In het gastenboek dat in logement Frederiksoord ligt noteren ze: \u201828 february 1824 is door ons ondergetekende Frederiksoord nagezien en na genoegen bevonden, houdende derhalve de klagten daar van voor laster en vooroordeel\u2019. Aldus Evert Smit, schout van Koog aan de Zaan, Dirk Groen en Jan Huurman.\u2019<\/p>\n\n\n\n Vanaf dat moment is alles weer koek en ei tussen de Maatschappij en Koog aan de Zaan. Er worden nog tal van mensen uit Koog naar de koloni\u00ebn gestuurd en daar wordt in goede sfeer over gecorrespondeerd. Toch levert het niet de resultaten die schout Evert Smit ervan had verwacht. Maar dat is wel logisch ook. Om te beginnen is arbeidzaamheid niet voor iedereen haalbaar. <\/p>\n\n\n\n Zo stuurt het weeshuis de dertigjarige Trijntje de Vries naar de kolonie met de mededeling \u2018heeft meestentijds een gat in haar rechterbeen\u2019. Volgens de directeur der koloni\u00ebn blijft het daar niet bij en is zij \u2018zelfs niet geheel bij hare zinnen\u2019.<\/p>\n\n\n\n Of die diagnose klopt weet ik niet, maar hoe dan ook kan zij geen arbeid verrichten. Na het nodige heen en weer ge-correspondeer gaat het Kollegie der Armenvoogden ermee akkoord om extra te betalen. Zij geven Trijntje voor een half jaar 1 gulden per week toelage \u2018ter beproeving van haar herstel\u2019 en als zij ongeschikt blijft om te werken zijn zij bereid dit te continueren. Met als gevolg dat ze haar blijven betalen tot haar dood zeven jaar later. En belangrijker is dat zowel de schout als de Maatschappij van Weldadigheid de mening zijn toegedaan dat werkgelegenheid uitsluitend afhankelijk is van de ijver van werkzoekenden. <\/p>\n\n\n\n Dat is een misvatting. Werkgelegenheid hangt af van macro-economische omstandigheden en de Nederlandse economie in de eerste helft van de negentiende eeuw is zieltogend. Dus hoe goed iemand in de kolonie ook heeft leren werken, als hij of zij daarna in de gewone maatschappij merkt dat er simpelweg geen werk is, zal die toch weer bij de liefdadigheid moeten aankloppen.<\/p>\n\n\n\n Los van die misvatting blijft echter staan dat de bedoelingen van de schout goed waren. Heel veel zal het niet hebben uitgehaald, maar Evert Smit wilde echt het beste voor de bewoners van het Dorpsweeshuis.<\/p>\n\n\n\n Wil Schackmann<\/em><\/p>\n\n\n\n Wil Schackmann heeft o.a. vier boeken geschreven over de koloni\u00ebn van weldadigheid, De proefkolonie, De bedelaarskolonie, De kinderkolonie<\/em> en De strafkolonie<\/em>, alle vier bij uitgeverij Atlas Contact. ![\"\"](\"https:\/\/www.historischeverenigingkoogzaandijk.nl\/fotoos\/weeshuis.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.historischeverenigingkoogzaandijk.nl\/fotoos\/tweemensen.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.historischeverenigingkoogzaandijk.nl\/fotoos\/plattegrond.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.historischeverenigingkoogzaandijk.nl\/fotoos\/boerderij.jpeg\")
![\"\"](\"https:\/\/www.historischeverenigingkoogzaandijk.nl\/fotoos\/sterrenbos.jpg\")
<\/p>\n\n\n\n