Restauraties

Overzicht activiteiten Zaan & Dijk vanaf 1994

De doelstelling van de stichting ZAAN & DIJK is het ontwikkelen van een visie die de structuur van dit gebied op langere termijn waarborgt.

  1. September 1994. Bewoners van Zaandijk maken zich na het 500 jarig bestaan van Zaandijk zorgen: Haalt Zaandijk 2094?
  2. 9 Februari 1995. Oprichting stichting Zaan & Dijk. De stichting heeft ten doel het beheer, het behoud en de ontwikkeling van de bouwkundige en landschappelijke gave structuur van het gebied aan de Zaanoevers rondom de Zaanse Schans en de overkant in Zaandijk.

    Zij tracht dit doel te bereiken door

    • invloed uit te oefenen op de besluitvorming betreffende de plannen ten aanzien van de bebouwing van de Zaanoevers
    • het verkrijgen van een breed draagvlak in de bevolking van Zaanstad betreffende bovengemelde doelstelling
    • het begeleiden en adviseren van personen en/of instellingen die plannen hebben tot bouw, restauratie en/of renovatie ten aanzien van gemeld gebied
    • het initiëren van en partipiceren in een “Maatschappij tot stads- of dorpsherstel”;
    • en verder al die werkzaamheden die dienstbaar zijn of kunnen zijn tot verwezenlijking van gemeld doel te komen.
  3. Folder Zaan & Dijk Het gebied is een prachtig voorbeeld in Noord-Holland, waar de historische samenhang tussen landschap en bebouwing behouden is en uniek in de Zaanstreek. Het wordt doorsneden door de Zaan, een historisch belangrijke vaarweg. Het aandachtsgebied wordt gemarkeerd door (buurtschap) Bartelsluis, de (17e eeuwse droogmakerij) de Engewormer, de (veenpolder) de Kalverpolder, de Zaanse Schans, molen de Dood uit 1656, de (17e eeuwse herberg) de Waakzaamheid (in Koog aan de Zaan), en gemaal (voormalige molen) het Leven (in het noorden van Zaandijk bij de grens met Wormerveer). In het gebied liggen twee beschermde dorpsgezichten, nl. Haaldersbroek en de Gortershoek, een veenpolder en een gave droogmakerij, die naast elkaar gelegen zijn. Het gehele gebied is (nog) niet beschermd. Het aandachtsgebied ligt in de gemeenten Zaanstad en Wormerland.


    Het Weefhuis aan de Lagedijk in Zaandijk rond 1930

  4. Op advies van de directeur van de RDMZ vraagt Zaan & Dijk aan de wethouder van Zaanstad om de RDMZ opdracht te geven om een Cultuurhistorische Verkenning van het betreffende gebied te maken. Omdat de gemeente Zaanstad dat niet nodig vindt neemt Zaan & Dijk daartoe het initiatief. Tevens geeft Zaan & Dijk aan Willemijn Gribnau opdracht om in het kader van haar afstudeerscriptie aan de UVA een analyse te maken van de mogelijkheden om het plangebied te beschermen tegen negatieve invloeden en strategieën uit te zetten voor de toekomstige ontwikkelingen.
  5. Op 26 januari 1996 worden de cultuurhistorische verkenning van de RDMZ, waarin de waarde van het gebied, de onderlinge samenhang en de kwetsbaarheid van de Kalverpolder beschreven worden en de scriptie ”Kwaliteit beschermen” van mevrouw Gribnau door Zaan & Dijk aangeboden aan de gemeentebesturen van Zaanstad en Wormerland. De auteurs geven een inleiding. Tevens vindt een forumdiscussie plaats onder leiding van de directeur Stadsherstel Amsterdam. In het forum neemt zitting de wethouder ruimtelijke ordening van Zaanstad. In de forumdiscussie kwam naar voren dat het ontbreken van een duidelijke visie en een hanteerbaar referentiekader met betrekking tot de beeldkwaliteit van het gebied er voor zorgen dat belangrijke historische kenmerken en de samenhang in het gebied verdwijnen. Het beste juridische instrument voor het beschermen van historische karakteristieken zou de aanwijzing tot beschermd stads- of dorpsgezicht zijn en een bestemmingsplan, ondersteund door een beeldkwaliteitsplan.
  6. Op 19 april 1996 ontvangt Zaan & Dijk B en W van Zaanstad en geeft een toelichting op haar doelstellingen en werkwijze.
  7. Op 4 april 1997 organiseert Zaan & Dijk een lezing door een gemeentesecretaris van een gemeente met een beschermd dorpsgezicht, ondersteund door een beeldkwaliteitsplan en een workshop over bouwstenen ( ruimtelijke beschrijvingen) die noodzakelijk zijn voor kwaliteitseisen, met name de vraag hoe dit alles aan te pakken. Deelnemers zijn ambtenaren van de gemeenten Zaanstad, Wormerland, Provincie Noord-Holland, RDMZ, gemeenteraadsleden, culturele en maatschappelijke organisatie, bewoners, etc.
  8. In april 1999 presenteert Zaan & Dijk een in haar opdracht door de architecten ir.Twan Jütte en ir. Marjolein de Jong vervaardigd beeldkwaliteitsplan Zaan & Dijk over haar aandachtsgebied aan de gemeenten Zaanstad en Wormerland. Deelnemers aan de forumdiscussie zijn vertegenwoordigers van de betreffende gemeenten, cultuurhistorische en maatschappelijke organisaties, raadsleden, burgers, etc. Het beeldwaliteitsplan wordt door B en W van Zaanstad aanvaard als richtsnoer voor de Welstandscommissie en later opgenomen in de gemeentelijke Welstandsnota. Dit beeldkwaliteitsplan is inmiddels gehecht aan het ontwerpbestemmingsplan voor Oud Zaandijk.
  9. Op 8 februari 2002 organiseert Zaan & Dijk een workshop in molen De Bonte Hen aan de Kalverringdijk over de waarde van de Kalverpolder en een discussie over de mogelijkheden om de bestaande waarden van de polder en haar randen te handhaven en over een mogelijke richting waarin ontwikkelingen van de polder zich zouden moeten begeven. Deelnemers zijn twee wethouders van Zaanstad, ambtenaren, raadsleden, bewoners en belanghebbenden. Wederom wordt aangedrongen om een visie en beleid te ontwikkelen om de grote waarde van het gebied ook voor de langere termijn zeker te stellen.
  10. In februari 2005 presenteert Zaan & Dijk aan Zaanstad een in opdracht van de stichting door ing. Godert Wytema vervaardigde oriëntatie naar gewenste ontwikkelingen met betrekking tot het beheer van de Kalverpolder, die de laatste 15 jaar als gevolg van wegtrekkende boeren en gebrekkig onderhoud ernstig is verruigd en verrommeld. Tevens vindt begin maart een presentatie plaats aan huidige en toekomstige gemeenteraadsleden over de kansen en bedreigingen voor het aandachtsgebied in Zaandijk en de Kalverpolder.
  11. Op 8 september 2005 wordt op initiatief van Zaan & Dijk samen met vier andere cultuur- en natuurhistorische organisaties de stichting Kalverpolder opgericht die ten doel heeft met vrijwilligers en behulp van boeren, die Zaan & Dijk bereid heeft gevonden, de 1000 jaar oude Kalverpolder in samenhang met de naastliggende Engewormer in de staat van 25 jaar geleden terug te brengen, zodat de voorheen rijke weidevogelpopulatie terug kan keren. Een twintigtal vrijwilligers is wekelijks enthousiast aan de slag en er is behoorlijk veel riet, houtopslag en ruigte op de terreinen van Staatsbosbeheer, waarmee samenwerking is gezocht en verkregen, verwijderd. Staatsbosbeheer heeft ongeveer de helft van de polder in bezit. De gemeente heeft in overleg met o.a.de stichting Kalverpolder een beheersplan opgesteld voor dit waardevolle cultuurlandschap.


    De lakfabriek van Jacob Vis rond 1950 in de Kalverpolder

  12. In 2005 en 2005 organiseert Zaan & Dijk bijeenkomsten en wandelingen door haar aandachtsgebied in Zaandijk voor gemeenteraadsfracties van Zaanstad om aandacht te vragen voor de kansen, mogelijkheden en bedreigingen van het betreffende gebied. Begin maart 2005 wordt de oriëntatie over de gewenste ontwikkelingen met betrekking tot de Kalverpolder gepresenteerd en toegelicht en de mogelijkheden om het hele aandachtsgebied (gemeentelijk) te beschermen worden nadrukkelijk aangeraden aan huidige en toekomstige raadsleden. In november 2005 worden de wethouders van Zaanstad van ruimtelijke ordening en economische zaken op dezelfde wijze rondgeleid en geinformeerd. In 2002 volgt de wethouder van cultuur van Zaanstad.
  13. Hoewel Zaan & Dijk geen actiegroep is, maar richtinggevend hoopt te zijn, ontkomt zij er niet aan soms bezwaar te maken tegen onmiskenbare inbreuken op haar doelstellingen, indien er sprake is van een ernstig geval dat de toon dreigt te zetten. Zo heeft zij een zienswijze in- gediend tegen het zogenaamde plan “De Wijngaard” aan de Lagedijk in Zaandijk, een plan voor 26 appartementen, vijf verdiepingen hoog aan de Zaan, naast een anderhalve verdiepng hoog houten pakhuis (provinciaal monument), dat is gelegen schuin tegenover de aan de andere Zaanoever op de Kalverringdijk gelegen molen De Bonte Hen. De door Zaan & Dijk georkestreerde aktie onder de bevolking heeft 835 zienswijzen opgeleverd en de gemeenteraad en het nieuwe gemeentebestuur van Zaanstad konden er gelukkig van worden overtuigd dat medewerking aan dit plan onwenselijk zou zijn. Daarop is nu door de ontwikkelaar een plan voor zes grondgebonden woningen van twee verdiepingen en een kap ontworpen, door de ontwikkelaar niet zonder ironie genaamd: “Zaansche Roem”. Dit plan past beter in de kwetsbare omgeving.
  14. Enkele overige activiteiten van Zaan & Dijk

  15. Het tweede huis naast de 17e eeuwse Zaandijkersluis, die op verzoek van de bevolking door de overheid is gerestaureerd en door vrijwilligers wordt bediend, zou door de eigenaar worden gesloopt nadat deze de desbetreffende vergunning had verkregen. Zaan & Dijk heeft onderzoek naar dit pand gedaan en ontdekt dat daar in 1626 al een bakkerij in was gevestigd. Zaan & Dijk wist de eigenaar na intensieve inspanning er van te overtuigen dat sloop zonde zou zijn en wist hem te bewegen tot restauratie nadat ook de gemeentelijke monumentencommissie tot twee keer toe moest worden overtuigd. Inmiddels is dit tweebeukige vroeg zeventiendeeeuwse houten woonhuis met ankergebinten door de eigenaar gerestaureerd en strekt het tot sierraad van het noordelijke stuk van de Lagedijk in Zaandijk, waar het een ensemble vormt met het naastgelegen authentieke café en de eveneens gerestaureerde Zaandijkersluis.


    Oudste woning van Zaandijk staat aan de Lagedijk 114

  16. De door Zaan & Dijk gemaakte restauratieplannen voor interessante pakhuizen en 17e eeuwse woonhuizen op het terrein van Karlshamns aan de Zaan aan de noordkant van de sluis hebben helaas niet tot behoud van deze voor het dorpsschoon onmisbare niet beschermde panden geleid. Nadat Zaan & Dijk eerst een ontwerp voor woonhuizen in de desbetreffende nauwelijks door de onderneming gebruikte panden had gemaakt, heeft zij op verzoek van de eigenaar een ontwerp voor haar kantoorruimte gemaakt. De (buitenlandse) onderneming gaf echter de voorkeur aan sloop en ook tussenkomst van de burgemeester van Zaanstad vermocht haar niet van deze sloopplannen te weerhouden. Thans is het helaas fabrieksparkeerterrein aan de Zaan.
  17. De beeldbepalende Zaandijkerkerk was meermalen onderwerp van projektontwikkelaarsplannen. Bovendien is het kerkplein een lelijk gat. Zaan & Dijk ontwikkelde een stedenbouwkundig ontwerp voor de ruimte rondom de kerk, waarmee tevens rekening zou worden met de situatie die zou ontstaan als de naastgelegen fabriek van Impress/Pielkenrood zou verdwijnen. Dan zou een verbinding kunnen worden gemaakt met het achtergelegen dorpsdeel “Domineestuin”, een buurtschap met monumenten en traditionele Zaanse huisjes in historische padenstructuur. Zaan & Dijk begeleidt een projectontwikkelaar met het doel de kerktoren te behouden en te restaureren en nieuw te bouwen appartementen binnen de oorspronkele contouren van de kerk, zodat het dorpssilhouet in ieder geval behouden blijft.

    Zaandijkerkerk rond 1930

  18. Naast de negentiende-eeuwse kerk staat de oorspronkelijke pastorie uit de jaren voor 1640 toen de vorige kerk, die was afgebrand, werd gebouwd. De eigenaar diende sloopplannen in, hoewel er een restauratieplicht op het pand rustte. Zaan & Dijk wist de gemeente Zaanstad te bewegen het zeventiende-eeuwse pand te beschermen. Helaas wilde de minister het pand niet op de Rijkslijst van beschermde panden plaatsen, hoewel de Raad voor Cultuur en de gemeenteraad van Zaanstad in navolging van Zaan & Dijk positief adviseerden. Het pand komt op de gemeentelijke monumentenlijst en wordt nu gerestaureerd door een nieuwe eigenaar.
  19. De openbare lagere school aan de Tuinstraat, een interessant gebouw uit 1939, op de grens van het beschermde dorpsgezicht, was een prooi van vandalisme, mede tengevolge van achterstallig onderhoud door de gemeente. Zaan & Dijk ontwierp ter voorkoming van sloop een plan voor woningen met openbare siertuin. Gelukkig heeft de gemeente het onderhoud hervat en aan het pand een sociaalculturele bstemming gegeven. Inmiddels heeft het gebouw deze invulling gekregen en zijn er kunstenaars, restauratoren, archeologen werkzaam.
  20. De Lagedijk werd voorzien van een diepriool, opgehoogd en herbestraat. Zaan & Dijk heeft de gemeente geadviseerd om de gebakken straatklinkers opnieuw te gebruiken, in plaats van betonnen materiaal, gebakken stenen te gebruiken, de natuurstenen banden te herplaatsen en de lantaarnpalen te vernieuwen overeenkomstig de vorm van de oude gaslantaarns, waardoor een harmonisch straatbeeld werd verkregen. Dit advies werd opgevolgd waardoor Zaandijk een een straatbeeld kreeg overeenkomstig de wens van de bewoners, zonder al te veel nostalgie.
  21. De Guisweg, een belangrijke toegangsweg van Zaanstad, vormt de verbinding van het huidige gemeentehuis naar de Zaanse Schans over de Julianabrug, die binnenkort wordt vernieuwd. Veel toeristen lopen over deze weg naar de Zaanse Schans. Omdat deze weg een toonbeeld is van lelijkheid in de ogen van velen, heeft Zaan & Dijk een stedenbouwkundig ontwerp gemaakt voor verbetering van de situatie en aan de gemeente Zaanstad aangeboden. De gemeente heeft deze toegangsweg anders in gedeeld, doch de voorstellen van Zaan en Dijk (onder meer om bomen te planten) niet overgenomen.



    Kruispunt Guisweg/Lagedijk rond 1930

  22. Het waarschijnlijk in het einde van de 17e eeuw gebouwde houten pakhuis “De Baars”, dat voor het eerst in 1726 in een akte werd vermeld, stond te verkommeren op het fabrieksterrein van ADM Cocoa en dreigde gesloopt te worden. Zaan & Dijk heeft zich het lot van dit nog bijzonder originele papierpakhuis, dat geen beschermd monument was, aangetrokken, een stichting opgericht “Zaanse pakhuizen”. Deze heeft het pand tachtig meter overgeplaatst en gerestaureerd. Stichting “Zaanse pakhuizen “heeft een plan ontwikkeld voor restauratie van een houtloods uit de achttiende eeuw aan het Hazepad te Zaandijk. Dit provinciale monument is inmiddels gerestaureerd en is weer in gebruik als houtloods.


    Pakhuis De Baars aan de Lagedijk in Zaandijk

Zaan & Dijk heeft regelmatig overleg met de gemeenten Zaanstad en Wormerland en voelt zich gesteund door de bevolking en cultuur- en natuurhistorische organisaties, met wie zij goede contacten onderhoudt. Zij hoopt dat de gemeenten Zaanstad en Wormerland een visie zullen ontwikkelen en wegen zullen vinden, opdat het prachtige Noordhollandse landschap bewaard en zo nodig hersteld kan worden. Daartoe is het nodig dat het publiekrechtelijk instrumentarium wordt aangepast en gebruikt, waarop Zaan & Dijk bij voortduring heeft aangedrongen. Zaan & Dijk zal haar kennis, contacten en expertise aanwenden om dit doel te bereiken. Daarbij zal zij overheid, ondernemingen en particulieren adviseren en ondersteunen en zonodig initiatieven ontwikkelen en realiseren.

Korte samenvatting
De in 1995 door particulieren opgerichte stichting Zaan & Dijk zet zich in voor het behoud van een zeldzaam landschap in Noord-Holland met een grote landschappelijke en culturele waarde. Door middel van gedegen onderzoek, studie en workshops brengt zij deze grote waarde onder de aandacht van bestuur, politiek en bevolking en tracht zij op niet aflatende wijze de belangstelling voor dit gebied te wekken. De afgelopen jaren heeft zij voortdurend aangedrongen op betere publieke bescherming. De overheid heeft zij uitgenodigd een visie te ontwikkelen, zodat hapsnap beleid wordt voorkomen en de rijke landschappelijke en culturele waarden niet verloren gaan.

Particulieren en organisaties heeft zij doordrongen van de culturele waarde van hun bezit, aangezet tot restauratie en daarbij daadwerkelijk geholpen. Ontwerpen heeft zij gemaakt en gepresenteerd, ontwerpers en projectontwikkelaars gestimuleerd rekening te houden met deze waarden.

Waar nodig heeft zij zelf het voortouw genomen en een uiterst moeilijk project zoals een 17e eeuws houten pakhuis dat niet was beschermd, verplaast en gerestaureerd.

Op de Kalverpolder zijn twaalf overheidsregelingen van toepassing, vijf overheden bevoegd en het had de belangstelling van vijf natuur- en diverse culturele organisaties. Zaan & Dijk heeft de situatie onderzocht, geanaliseerd, georganiseerd, de meningen tot elkaar gebracht en een practische oplossing gevonden om het tij te keren. Zij heeft een zo breed mogelijk draagvlak gecrëeerd, overheden en particuliere organisaties er bij betrokken en het initiatief genomen tot de oprichting van de stichting Kalverpolder. Zaan & Dijk heeft twee van haar bestuursleden afgevaardigd in het bestuur van de nieuwe stichting, die voortvarend aan het werk is en al in korte tijd met behulp van een zeer trouwe groep vrijwilligers zichtbare resultaten bereikt heeft.