Dit fraaie Zaanse houten huis, voorzien van een in gezwenkt voorschot met pilasters en fronton dateert uit de 18e eeuw. Hoe oud het pand exact is, is niet bekend. Het staat sinds 1967 bekend als Rijksmonument zijnde.

Links: na 1906, met bruggetje naar het Breedweer, rechts: ong. 1930 (afb.: GAZ).
Het heden, Zuideinde 20 is onderdeel van de kerk (afb. GAZ).

De plek van de Kerk van de Nazarener
Het dubbele woonhuis aan de noordzijde, Zuideinde 22 & 24, de huidige plek van de kerk (op kadasterkaart resp. nr. 816 en 815), had een groot grasveld voor het huis en rondom het huis.

Het pand dateerde, volgens het deurkalf, uit 1613. De ene helft werd begin 1900 bewoond door Fam. v.d. Spek, olieslager van beroep. Buurman was toentertijd schoenmaker Peelen. In de volksmond sprak men van “de schoenenhoek”(v.d. Stadt en Peelen waren beiden actief in de schoenenbranche).

De nr. 22 & 24 waren voor de sloop o.a. in gebruik als Evangelisatiegebouw “Kom en Zie”, dit werd geleid vanuit de Gereformeerde kerk Het dubbele woonhuis werd gesloopt in 1958 t.b.v. Evenblij vatenhandel wiens kantoor op nr. 26 was ondergebracht.

Na het vertrek van Evenblij Vaten bouwde in 1974 de Kerk van de Nazarener hier haar eerste houten kerkgebouw dat na de brand van 1986 werd vervangen door het huidige gebouw. Dit is een bouwwerk met een combinatie van hout en steen en het werd in 1999 nog eens uitgebreid.

In 1993 werd de Kerk van de Nazarener eigenaar van Zuideinde 20. De kerk heeft een poging gedaan om het pand naar de Zaanse Schans te laten verplaatsen, om zodoende meer ruimte te creëren voor het uit te breiden kerkgebouw. Gemeente Zaanstad gaf daarover een negatief advies.

Er werd in 1996 een doorgang gecreëerd in de zijgevel van Zuideinde 20, zodat men vanuit de kerk het pand kon betreden. Het achterste gedeelte van het oude pand is sindsdien ingericht met een dubbele toiletgroep en een garderobe. De voorzijde, het winkelgedeelte, werd voor verschillende doeleinden gebruikt t.b.v. de bezoekers van de kerk, Zuivere Koffie en als inloop voor de buurt.

De restauratie van de buitenkant van het pand vond plaats in 1997 door vele vrijwilligers van de kerk. De voorgevel werd volgens de bouwtekening van 1906 vakkundig door hen gerestaureerd.

Boven: 1958: de sloop van Zuideinde 22/24 en anno 1986: kerk van de Nazarener, Onder: Zuideinde 20 in 1932, v.l.n.r.: na 1956, Evenblij vaten opslag, Dumpzaak Hela Hola en bord met Sierkan IJs op de zijgevel. De oude kuiperij van v.d. Kerkhoff (nr. 18) staat er dan nog, het belendende woonwinkelpand (nr. 16) is dan al gesloopt (foto’s: GAZ).

Rechts van het pand, nr. 18, (op kadasterkaart nr. 819) was rond 1900 voorzien van een woonhuis van de heer Hemmelder en zijn huishoudster mej. Trui Adix. Er aan vast gebouwd zat nr. 16, het winkel/woonhuis van Piet Boon (op kadasterkaart nr. 820), kruidenierswaren.

Nadat Hemmelder en zijn huishoudster waren verhuisd naar het buurpand van Piet Boon (van nr. 18 naar nr. 16) werd in de oude woning van Hemmelder een elektrisch installatiebureau gevestigd.

De eigenaar, Dut van Lingen, zag de zaak in 1915 in vlammen opgaan. Na de herbouw heeft er rond 1925 o.a. de sierkuiperij van de firma P.G. v.d. Kerkhoff in gezeten. Nog later werd het perceel, na sloop van de beide panden, in ong. 1969 eigendom van Lenteweelde.

Samen met de panden op de noord en zuid hoeken van het Breedweer/Zuideinde kochten zij dit van de firma Klinkenberg. Lenteweelde gebruikte het terrein als tuincentrum en is in 2017 gestopt met haar activiteiten, maar is nog wel actief met kantoorbeplantingen. Anno 2021 ligt het terrein braak.

Vanaf ong. 1969 tot 2017 op nr. 18/16: tuincentrum Lenteweelde. (foto’s GAZ).

De eigenaren/bewoners 1e wijk, nummer 35, Zuideinde 20
Vanaf 1832 staat het pand, toen nog één huis, te boek als eigendom zijnde van koopman Jacob Prins (1772-1849) die daar ook woont. Hij was ook eigenaar van de aangrenzende kuiperij en een oliekokerij + erf, gelegen in Koog aan de Zaan.

Klaas Schenk Klz. en Trijntje Schenk-Duif (afbeelding: collectie M.C. Schaap-Jongens)

In 1849 komt het in handen van de Wormerveerse koopvrouw en weduwe Neeltje Groen (1801-1852). Haar man, Albert Vis (1801-1848), was koopman en fabrikant van beroep. Hij werkte o.a. met de toenmalige papiermolen De Bonsem op de Koog. Zij woonde niet in het pand.

Hun zoon, koopman en fabrikant Jan Albertszn. Vis (1823-1868) werd na het overlijden van zijn ouders de volgende eigenaar. Hij was sinds 1849 ook de eigenaar van de oliekokerij van de eerder genoemde Jacob Prins.

Het huis werd, bij een openbare verkoop in 1860, gekocht door Klaas Schenk Pzn. (1809-1894), t.b.v. zijn zoon Klaas Klz. Schenk (1834-1894) en schoondochter Trijntje Schenk-Duif (1837-1911). Ook de nummers 34 en 36 (nr. 22 en 24) werden aangekocht. De koopsom bedroeg fl. 2.950, – voor het geheel.

1898: de nr. 818 en 817 vormen samen Zuideinde 20. nr. 1006 is Zuideinde 20.

In 1863 werden de twee woningen opgesplitst in totaal 4 woningen met de kadasternummers B 1005 (later C 815 en C 816) 1006 (later C 817 en C 818). Op het moment van verhuizen heeft Klaas Klz. al 3 kinderen van Trijntje Duif. Zij was pas 16 jaar oud toen zij in 1854 huwde. Klaas en Trijntje kregen er nog 10 kinderen bij op het nieuwe adres, waarvan er enkele jong stierven. Na de dood van haar man in 1894 vertrekt Trijntje met 4 kinderen naar Westzijde 324.

De firma Klaas Schenk
Klaas Pzn. begint op 14 jarige voor zichzelf te werken. Hij richt een bedrijfje op in 1823 met het venten van schrijfbenodigdheden en het vervaardigen van papieren zakken en later ook papierhandel. Dit bedrijf zal 153 jaar oud worden tot dat in 1976 het doek valt.
Klaas jr. is in 1860 nog pakhuisknecht maar maakt carrière binnen het bedrijf van zijn vader. Eerst als winkelbediende, later als reiziger en ten slotte op 45 –jarige leeftijd als fabrikant. In zijn tijd als reiziger had hij de taak er voor te zorgen dat de klanten hun rekeningen op tijd betaalden. Soms gebeurde dit in natura: verf, boter of een grote lap stof. Behalve Klaas werkten ook zijn beide broers in de firma van pa: Floris en Johannes, beiden trouwden met de tweelingdochter Maartje en Stijntje van Hero de Jager. Meer over Klaas Schenk


Na de dood van Klaas Klzn. in 1894 worden zijn zusters Guurtje en Sybregt Schenk eigenaar van het huis. In 1902 verkoopt Sybregt Schenk Zuideinde 20 (nr. 817 en 818) aan:

1890 Het Blauwe Huis van de firma Klaas Schenk.
Briefhoofd van Klaas Schenk en Zonen 1927.

1902-1914: Fam. Hendrik Evenblij, fustenhandelaar.
Hendrik Evenblij ( 1862-1929) huwde in 1887 in Zaandam met Grietje Boorsma (1861-1953). Hij was op dat moment schippersknecht. Samen hadden zij 4 kinderen. Hendrik kwam uit een schippersgeslacht en woonde eerst in de Zuiderkerkstraat 6 te Zaandam.
Hij bezat later een ijzeren motorschip en was volgens het adresboek vanaf 1904 bezig met het maken van houten vaten op nr. 20.

De firma Evenblij
Voormalige vatenhandel, ontstaan uit een in de 19e eeuw opgerichte kuiperij aan het Zuideinde 18 te Koog. Het bedrijf dat kantoor hield in een fraai Zaans koopmanshuis, Zuideinde 26, ontwikkelde zich tot producent van grote aantallen houten vaten voor de Zaanse industrie. Geleverd werd bijvoorbeeld aan Duyvis en alle andere oliefabrieken. Aanvankelijk werd het benodigde hout in Koog gezaagd en bewerkt. Later ging men op maat gezaagde duigen, bodems, deksels en banden importeren uit Cyprus, Schotland en de V.S. De vaten werden door ongeveer vijftig kuipers in elkaar gezet. Productie op deze wijze had nog tot het midden van de jaren ’60 plaats. De houten vaten werden echter gaandeweg verdrongen door metalen vaten, terwijl later ook kunststof in zwang kwam. (Bron Zaanwiki.nl):

Links: schilderij achtergevel (foto GAZ) , rechts: 2018, dezelfde achterdeur (foto A. Steemers)

1905-1931: Magazijn “De Adelaar” Fam. Klaas van de Stadt, huurder, nr. A 108
Klaas van de Stadt (1872-1919) was de zoon van Arie van de Stadt, een schoenmaker uit Zaandam. Klaas huwde in 1897 met Eefje Wijnberg (1875-1946). Klaas en Eefje zijn de overgrootvader en moeder van Linda van de Stadt die nu nog een schoenenwinkel op de Koog heeft.

Volgens de advertentie heeft Klaas “wederom” een winkel geopend. De adresboeken van 1897 en 1900 geven aan dat Klaas schoenmaker was en in de Oranjestraat 17 te Zaandam woonde. In 1904 staat Klaas nog in het adresboek op Westzijde 97 (hoek Reigerstraat) als winkelier in hoeden, petten en schoenen. In 1905 heeft hij op Zuideinde 108 (huidige nr. 20) een zaak geopend. Na de verbouwing tot winkel/woonhuis van het pand aan het Zuideinde in 1906 werden behalve schoenen ook allerlei heren accessoires verkocht en schoenreparaties verricht. De winkel werd later Magazijn “De Adelaar” genoemd.

Advertentie van de opening op 03-03-1905 en Klaas van de Stadt (foto’: www.familievandestad.nl)

Na het overlijden van Klaas in 1919 moest de zaak worden voortgezet door zijn vrouw en 10 kinderen met de 11e op komst. Gelukkig waren de Kogers begaan met de weduwe Van de Stadt en bleef de klandizie op peil. Met hulp van het gezin waaronder Klaas jr. hield men de zaak overeind.

11-07-1931: uit het weekblad, anti revolutionair orgaan voor de Zaanstreek

Totdat de crisis jaren zich aankondigden. Het werd al moeilijker het hoofd boven water te houden, niet alleen voor de weduwe Van de Stadt, maar voor het grootste deel van de bevolking. Er waren veel klanten die op rekening kochten en waar men iedere week een kwartje op afbetaalde. Men was wel eerlijk: werd er een week overgeslagen om dat kwartje op te halen, lagen er de andere week prompt 2 kwartjes klaar.

In 1931 was ook voor de weduwe Van de Stadt de dag van sluiting gekomen. Het kon niet langer uit. De weduwe Eefje sloot het magazijn. Wel bleef zij wonen in het pand dat zij verkoopt aan haar zoon Simon in 1943.

.

1943-1947 Antiekhandelaar Simon van de Stadt (1905-1981)
Weduwe Eefje bleef tot haar dood in 1946 in het pand wonen, samen met zoon Simon die na een periode in de houthandel actief geweest te zijn in de jaren dertig een antiekhandel opzette in het winkelgedeelte. Er waren twee personeelsleden: Hans van der Kley en Marie (‘Rie’) van Zaanen. Het lijkt er op dat zij ook in het pand woonden. Marie en Hans zouden na de oorlog trouwen.
Simon van de Stadt was in de 2e Wereldoorlog actief in het verzet en gaf onderdak aan 9 Joodse onderduikers op zolder. Voor dit bijzondere verhaal zie: www.joodsmonumentzaanstreek.nl .

Links: Simon van de Stadt (collectie Simon Broers) midden en rechts; zijn moeder: Eefje van de Stadt-Wijnberg in haar jonge jaren en op oudere leeftijd (foto: fam. van de Stadt).

Gedwongen verkoop door problemen met de Belastingdienst.
Simon zou met zijn antiekhandel ongeoorloofde oorlogswinst hebben gemaakt. Hij moest een hoge boete betalen. Siem beriep zich tevergeefs op een toespraak van koningin Wilhelmina. Zij had gezegd dat winst uit onderneming die in het verzet werd geïnvesteerd onbelast zou blijven. Siem had onvoldoende geld om de boete te betalen en verkocht, noodgedwongen, het pand. Pas in 1956, na bemiddeling bij de Parijse ambassade, kwam het tot een schikking en vervolgens tot eerherstel voor Simon van de Stadt.

1947-1956 Gerrit Klaaszn. van de Stadt (1919-?), taxionderneming
De werkplaats achter het achterhuis werd in 1947 verbouwd tot taxicentrale en werkplaats.
Over de taxicentrale van Gerrit van de Stadt, die overigens niet op Zuideinde 20 maar op nr. 11 woonde, staat er in de Typhoon van 09-12-1946 nog een verhaal geschreven:

Wildwest, Kooger taxi chauffeur overvallen”
Twee mannen hadden met voorbedachten rade getracht de taxi te stelen door de chauffeur tijdens het rijden met een stok achter op het hoofd te slaan. De chauffeur wist na het stoppen van de auto er uit te stappen en deze vervolgens onklaar te maken door de verdeelkapbedrading los te trekken. Daarna vluchtte hij weg. De onverlaten wisten de auto niet aan de gang te krijgen en vertrokken onverrichter zake….

De verbouwtekening van de zijgevel t.b.v. het aanbrengen van de garagedeuren van de taxicentrale van der Stadt. Hier kwam later een verkoop- en distributiepunt van de Sierkan (tekening: GAZ).
De verbrandde werkplaats in 1965 (foto en tek.: GAZ)

De aanbouw achter de garage was in gebruik als werkplaats en schuur. Na de emigratie van Gerrit in 1951 naar Australië werd er vanuit de garage ijs van de Sierkan en later (na 1965) Campina ijs werd verkocht. Het ijs werd ook met karren uitgevent.

1956-1969 Jacob Kleijn (1918-1969)
Kleijn was een Westzaanse ijshandelaar en kocht het pand na het eerst gehuurd te hebben van Gerrit van de Stadt. In 1965 verwoestte een brand de werkplaats en schuur. In 1966 werd er voor fl. 12.000, – een nieuwe gezet.

1970-1977 Margaretha Anna Kleijn–Alders (1910-?)
De weduwe verhuisde na de dood van haar man naar Zaandam en verkocht het pand in 1977.

1977-1993 Pieter Vet (1941-?)
Aannemer wonende op een woonboot op het Kalf te Zaandam. Hij verkocht het pand aan de buurman: de Kerk van de Nazarener in 1993.

Huurders
1946-1993 Jan Koene, Hela Hola, dumpzaak en de familie Zoon
Tijdens het in eigendom zijn van diverse eigenaars werd het pand in tweeën bewoond/gebruikt: de heer Koene had zijn winkel aan de voorkant en de fam. Zoon (vader Gerard, moeder Agnes, Ank, Albert en E.) woonde tot 1973 aan de achterkant.

Na 1965: Hela Hola met woning toegangsdeur in de zijgevel, groot huiskamerraam en ijsverkooppunt Campina (foto GAZ). De hoge instap van de zijdeur zal in het verleden voorzien geweest zijn van een stoep.

Jan Koene verkocht o.a. camping artikelen, legerspullen, gereedschappen, kleding en allerlei andere zaken. De winkelruimte was voorzien van een groot gordijn dat het achterste gedeelte scheidde van het voorste gedeelte. Menig Zaankanter heeft hier zijn/haar pukkel (schooltas) en slaapzak gekocht, Hela Hola was een begrip in de Zaanstreek.

Jan Koene zette zijn winkel voort vanaf 1993 aan de Raadhuisstraat te Koog aan de Zaan. Hij overleed in 1996.

1993-1995 Boetiek Elsa
De nieuwe eigenaar, de kerk van de Nazarener, verhuurde het winkelgedeelte aan Boetiek Elsa.

Bronnen: wandeling door Koog aan de Zaan en Zaandijk, auteur T. Woudt, Archief en Beeldbank gemeente Zaanstad, Joods Monument Zaanstreek, fam. Aron Speyer. Met dank aan: P. de Kloe, A. Slegers van de Kerk van de Nazarener, Linda van de Stadt.

… Zuideinde 20